१. संस्थागत एकताः
गुरुङराष्ट्रिय परिषद संघात्मक संगठन प्रणालिवाट र तमु छोंजधीं एकात्मक प्रणाली अनुसार चल्ने संस्था भएतापनि र्सवप्रथम कार्यगत एकता गरी एकताको शुरुवात गर्नुपर्छ जुन काठमाडौंमा हरेक वर्षहुने गरेको ल्होसार कार्यक्रममा देखिने गर्छ । सवै संस्थाहरुलाई फल्न फुल्न अवसर दिएपनि राष्ट्रिय नेतृत्व एक हुनु आवस्यक छ । राष्ट्रिय समिति जन्माउने तमु धीं कास्की को पूर्णसहभागिता हुनुपर्यो् । गुरुङको राजधानी अझैपनि मेरो दृष्टिमा गुरुङराष्ट्रिय परिषद् मानमा छैन । तमु वौद्ध सेवा समिती, तमु पे ल्हु संघ, वौद्ध अघौं सदनलाई समन्वय गरी एकआपसमा सहिष्णुता कायम गरी लैजानुपर्योि । नामले धार्मिकहरु जस्ता देखिए पनि प्राय कामहरु सामाजिक प्रकृतीका पनि गरि रहेको हामी सबैको अगाडी छर्लङक छ । तमु पे ल्हु संघ त झन राष्ट्रिय स्तरको संस्था हो किनकी उ सँगदेश व्यापी रुपमा जिल्ला समितीहरु मात्र नभएर अन्तराष्ट्रिय भातृ संस्थाहरु पनि छ , त्यसैले तमु पे ल्हु संघको हैसियतलाई तमु धिं कास्की र तमु वौद्ध सेवा समिती सँगतुलना गर्न मिल्दैन । हिजोका तिता कुराहरु सवै विर्सि तमु समाजलाई आगामि दिनहरुमा सशक्त वनाई हिंडाउनु पर्छ । देश अहिले नयाँ राजनैतिक परिवेशमा उभिएको अवस्थामा भएकोले हरेक संस्थाहरुको हैसियत र व्यक्तिगत हैसियत खोज्न र महत्वकांक्षामा नलागीकन सिंगो तमु जातिय हितका लागि आम रुपमा एकजुट हुनु पर्ने अवस्था छ ।

२. भाषा लिपिमा एकरुपताः
तत्काल तमु भाषा सिक्नको लागी देवनागरी लिपिलाई माध्यम वनाई तमु खेमा लिपिमा तमु भाषालाई ऐतिहासिक रुपमा लिपिवद्ध गरी भावि सन्ततिलाई हस्तान्तरण गनु हाम्रो कर्तव्य भएको छ । यसमा विवाद भन्नुभन्दा संयुक्त राष्ट्र संघमा नेपाली भाषाको लिपिको रुपमा नेवारी भाषा लिपिलाई देखाउनुपर्ने भयो भने हामी गुरुङ अन्तराष्ट्रिय पहिचानको जात भएकोले आफ्नो भाषा संस्कृति भएको गुरुङको आफ्नै लिपि प्रस्तुत गर्नुपर्ने अवस्य हुन सक्छ तर्सथ खेमा लिपिको विकल्पमा आफ्नोपन भएको लिपिको सिर्जना कहिंवाट भई विवादको स्थिति नभएको अवस्थामा,अथवा यति विकसित रुपमा नआई सकेको खेमालिपिको परिचय स्वदेश विदेश सम्म भैसकेको, कम्प्युटर फन्ट तयार भई पूर्णरुपमा लेख्य रुपमा आईसकेको हामी तमुहरुले पूर्णरुपमा स्वीकारी लैजानु पर्ने देखीन्छ । तमु भाषा तथा खेमालिपी विकाश केन्द्रीय समितिले अधिराज्यभरका लगभग दशहजार तमुहरुलाई खेमालिपीको प्रथम परिक्षण परिक्षण दिई सकेको छ । खेमालिपिका कमि कमजोरी हरुलाई सुधारी बैज्ञानिकरण, परिमार्जित गरी अगाडि वढाए वेश होला किनभने लेख्य रुपमा नआईसकेको तमु भाषा क्षणकालमा लोप हुने सम्भावना र भाषामा एकरुपता ल्याउन गाह्रो हुने सम्भावना बढ्दैगएको छ । त्यसैले यसमा विवाद गरेर फेरी अर्को लिपि जन्माएर वा मैले र मेरो हुनु पर्दछ भनेर हामी अगाडी आउनु भनेको भाषा संरक्षण सर्म्बर्धनमा खेलवाड गर्नु हुनेछ ।

३. धर्म संस्कृतिमा एकरुपताः
संस्कार संस्कृतिमा धनी गुरुङजातिको तिन खेगी हरु पुरोहितहरु पच्यु, कल्हेब्री र लम् छन् । पच्यु, कल्हेब्री सँगहाम्रो प्रथम प्रथामिकता रहन्छ । लम्कोे वेद हाम्रो भाषा संस्कृति सँगनमिल्ने भएतापनि हामी यसलाई शान्तिका हिसावले, छोटो छरितो को हिसावले र हामी अधिकांशले मान्दै आएको वौद्ध धर्मको हिसावले पनि लम् हाम्रो पुरोहित हो तिनै पुरोहीत हाम्रो आफ्नै संस्कार संस्कृति वोकेको भएकोले एकआपसमा सहकार्य वर्ढाई लैजानुपर्ने देखिएको छ । केही फुटवादीहरुले अहिले फेरी अर्को चाल रचि हिंसावादी र अहिंसावादी भनेर समाजलाई फु्ट गराउन खोजेका छन्, हामी सजग हुन आवस्यक छ । हामीले भनी रहेका छौं पे ल्हु संघले हाम्रो पुरानो परापूर्ब काल देखी चल्दै आएको संस्कार संस्कृतिलाई सार नगुम्ने गरी समयानुकुल वनाउदै लैजानु पर्दछ भने वौद्ध मार्गहरु -जसले गुरुङको कर्मकाण्ड गर्दछ) ले आफ्नो वेदलाई तमुपनमा ल्याउदै तमु भाषमा, तमु संस्कार संस्कृतिमा ल्याउने प्रयत्न गर्दै लैजानु पर्दछ । एकआपसमा आरोप प्रत्यारोप नगरी दुवैमा भएको कमि कमजोरी औंल्याउँदै दुवै खेगीहरु र खेगी प्रयोगकर्ता तमुहरु पेश हुन सक्नुपर्दछ । हाम्रो पहिचान र अस्तित्व वोकेको पे ल्हु संस्कृतिलाई वचाउन तत्काल स्कुलहरु खोलिनु पर्दछ त्यसको पहल तमु संगठनहरुले पनि गर्नु पर्दछ । तमु पे ल्हु संघ तमु सामाजिक संस्थाको रुपमा समानान्तर संस्थाको रुपमा नल्याई हाम्रो पे ता ल्हुता लाई संरक्षण सर्म्बर्धन गर्ने विशुद्ध संस्थाको रुपमा हेरी आम तमुहरुले सहभागिता जनाउनु पर्ने हुन्छ किनकी पे ता ल्हु ता मा नै हामी तमुहरुको पहिचान र अस्तित्वलाइृ जिवित गराउने कडि छ ।

४. थरगत एकताः
गुरुङसमुदायमा लगभग डेढ सय जति थरहरु पाईन्छन् । थरगत हिसावले ठुलो सानो राम्रो नराम्रो भन्न कहिं कतैवाट प्रमाणित हुझ्दैन वा प्रमाण छैन वरु हामी तमुहरुमा कोही सानो ठुलो छैन हुझ्दैन भन्ने प्रमाण हाम्रो तमु भाषा ले दिन्छ । लमजुङ तनहु गोरखा मनाङ कास्की स्याङजा पर्बत आदि जिल्लामा वढी तमु भाषा वोल्दछन् र उद्गम स्थल पनि हो । त्यहाझ्का सवै भाषा हरु अध्ययन गर्दा कंहि कतै पनि सानो ठुलो गर्ने भन्ने भाषा वा चाकडी को भाषा केहि फेला पर्दैन । तर्सथ कसैले भन्यो भन्दैमा कसैले विना प्रमाण लेख्यो भन्दैमा थरगत हिसाबले सानो ठुलो नहुने प्रष्ट छ । यो त अदालत समेत पुगेर होइन छैन भन्ने पुष्टि भई सकेको छ । समस्या यति हो कि क्ले -घले) लेम् -लामिछाने) कोन -घोताने) लम् -लामा) आदि थर नेपाली तमु दुवै भाषामा छ भने बाझ्की अरु थर सवै गुरुङभाषामा छ । त्यसैलाई नै विवाद वनाई लैजानु भन्दा तमु भन्ने शव्दको नेपाली गुरुङहो । हामी तमु -गुरुङ) नै भन्दैछौं भने तमु भाषामा भएका यी नेपाली शब्दहरुको सट्टामा तमु शब्द नै प्रयोग गरे राम्रो होला ।

५. विचारमा एकताः
तमु जातिमा बिचारमा एकता हुनु अत्यावश्यक छ । माथि सवै कुराहरु पुरा गर्न एक आपसमा सुजवुझ हुनु आवश्यक छ विचार भन्नाले सवैको राजनैतिक धारणएक हुनु पर्दछ भन्ने होईन । हामी सँगजति पनि संस्थाहरु छन् । कुनै पनि संस्था तमु छोंजधीं, गूरुङ राष्ट्रियपरिषद, तमु वौद्ध सेवा समिति, तमु धीं, तमु पे ल्हु संघ लगायत कुनै संस्था राजनैतिक विचार सँगआवद्धता छैन । संस्था भित्रका व्यक्तिहरु सवै राजनैतिक विचारमा आवद्धता भएपनि संस्थाभित्र राजनैतिक खिचातानी हुदैन यो हाम्रो संस्थाहरुको विशेषता हो । साझा मन्दिर जस्तै हो, जुन भित्र पस्दा सवैले राजनैतिक पूर्बाग्रहीको जुत्ता वाहिर खोल्छन् र निस्कदा त्यो जुत्ता लगाँउझ्छन अनि आफ्नो राजनैतिक क्षेत्रमा लाग्छन् । हामी भिन्न भिन्न राजनैतिक विचार वोकेका तमुहरु पनि घरभित्र आउदा तमु हुन्छौ । जुन धार जुन राजनैतिक विचार वा पार्टीवाट जुन तमुले आफ्नो प्रगति गर्दछ उसलाई हामी शुभ कामना दिन्छौ । नेतृत्वमा पुग्नु पर्योछ हनुमान र अन्धा भक्त मात्र होईन । जुन पार्टीवाट ठुलो मान्छे भएपनि यो हाम्रो संस्थाहरुले आफ्नो घर भित्र फुलमाला वुन्छन् प्रमुख अतिथि दिन्छन्, सम्मान दिन्छन् यो नै हाम्रो घर भित्रको वैचारीक एकता हो । देशमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र आएको छ संविधान सभाले संविधान निर्माणमुखमा छ । फेरी पनि हामी चुप छौं हामी यी मुल कुरा तर्फ ध्यान केन्द्रित गर्नु त परै जाओस् एउटै जात भित्र एउटै संस्कृति परम्परा भएको जसको एकै खाले मात्र उदेश्य रहेको तमु भित्र एउटै संस्थाको विकास हुन र गर्न सकिरहेका छैनौं । जातिय एकता नै त्यस जातिको उत्थानको निम्ति महत्वपूर्णकडि भएतापनि मेचि महाकाली भित्रका तमुहरु मात्र नभई विदेशी भुमिमा रहि तमुको उत्थान गर्न खोलीएका संस्थाहरु संस्थागत हिसावले एक हुन सकेको छैन । राजनैतिक संस्था नभएको कारणले भाषा संस्कृति परम्पराको उत्थान गरी आफ्नो पहिचानलाई जिवन्तता राख्नु तमु संस्थाको उद्धेश्य हो तर एउटै लक्ष्य उद्धेश्यएउटै नाम भएका तमु जाति किन एउटै संस्था भित्र रहन नसक्ने - यसवाट प्रष्ट छ कि तमु संस्थाहरु जन्म संगै जुंगा हरु जन्मन्छन् र जुंगाको लडाई लडिरहेका छन् । मान्छेहरु जहाँ हरेक हिसावले मुनाफा हुने ठाँउ छ त्यहाझ् लडाई लड्छन् सवथोकको लागी । हामी निस्वार्थी भावनाले गर्ने जहाँ मात्र केही सामाजिक प्रतिष्ठा हुने ठाँउमा पनि नजानी वेस्सरी लडीरहेका छौं । त्यसैले आउ आउ सवै तमु हातमा हात मिलाई एउटै मालामा समाहित हुन आजको आवश्यकता भएको छ ।

६. एकताका लागि अहिलेको सम्भावना र आशा:
अहिले तमु छोंजधिं र गुरुङ राष्ट्रियपरिषद वीचमा संस्थागत एकताका लागि निकै हद् सम्ममा अगाडि गई सकेको छ । एकात्मक ढंगले चलेको तमु छोंज धिंले भोली केहि रुपले गलत सावित भयो भने केन्द्रिय समिति आफु जोगिनलाई हतपत्त राष्ट्रियपार्ष भेला गरि राजधानी काठमाडौंमा रहेका जिल्लावासी तमुहरु लाई समेत जिल्लाको सहभागी गराएर भने पनि, भित्र जे जसो भए पनि बाहिर एकताको पक्षमा गराएको छ । एकात्मक प्रणालीमा चलेको संस्था भएको कारणले केन्द्रिय समितिले गरेको निर्णयलाई मातहतका समितिहरुले अक्षरश स्वीकार्नु स्वभाविक हो तर असली जिल्लावासी तमुहरुलाई “तमु छोंजधि” भनेर जानी रहेको संस्था एकाएक “तमु ह्युल छोंजधिं, गुरुङ राष्ट्रियपरिषद” नाम हुनु अनि आफ्नो नाम मात्र फरक हुनु राजधानी काठमाडौं र पोखराका तमु संस्थाहरुका नाम र काम ज्युका त्यु रहि रहने कुरा कति पच्ने हुन् हेर्न बाँकी छ । गुरुङ राष्ट्रियपरिषदमा आबद्धता जनाएका कति संस्था अस्तित्वमा छन् त - संघिय ढांचामा चलिएको भनिएको संस्थाका ठुला संस्थाहरु तमु धिं कास्की, तमु बौद्ध सेवा समिति काठमाडौं, तमु प्ये ल्हु संघ केन्द्रिय समिति तथा वौद्ध अर्घौ सदन पोखराले स्पष्ट रुपमा आ आफ्नो धारणअगाडी ल्याएका छैनन् परिषदले निर्णय गरेको कुरा यी संस्थाहरुले मान्नु पर्ने बाध्यात्मक छैन किनकी त्यसको विधानले कर गर्दैन । धिं,समिती,संघ र सदन बाहेकको कम अस्तित्वमा भएको संस्थाहरु सँगमात्रको एकीकरणले साँच्चै एकता होला त - तमु छोंजधिंले जस्तै आफ्ना आबद्ध संस्थाहरुलाई भेला गर्राई एकताको कुरा गरेर मात्र गएको भए एकताको कुरा स्पष्ट हुने थियो । परिषदको टाउको सँगमात्र एकता गरेर पदिय हिस्सा बांड फांडले मात्र केहि हुने वाला छैन किनकी तमु धिं कास्कीले यो एकतालाई मान्ने सम्भावना एकदम कम छ केन्द्रिय रुप लिएर बसेको धार्मिक रुप लिएको संस्था पे ल्हु संघ एकदम मौन देखिएको छ । सम्पुर्ण तमु हरुको इच्छा एकता भनेको त देश व्यापी रुपमा आम तमुहरुको एक तमु ,एक नाम,एक काम र एक ठाँउ हो । एकता त द्दण्द्धढ सालमा पोखरा मै भएको थियो तर पछि आ आफ्नो ठाउँ मै भै रह्यो त्यस्तो खालको एकता एकताको नाममा केही लाई मात्र स्वार्थ सिद्ध हुने खालको खेलो नहोस् आम तमुहरुमा भावनात्मक एकता होस् यहि कामना तमु नयाँवर्षतथा तमु ल्होसारको शुभकामना । ज्ञासाजे (ओर्छे) धन्यवाद !

भिम तमू , देवदह रुपन्देही
bhimgurung1@yahoo.com

तमू भाषा [Gurung Language] पढाउने पहिलो र एक मात्र स्कुल [Devdaha Mother Tongues Academy] को तमू भाषा पठनपाठन सम्वन्धी गतिविधि, यसको सवल पक्ष्य, दुवल पक्ष्य यसले गर्नु पर्ने बाकी कामहरु र यो स्कूलको स्थापना काल २०५५ साल देखिको सुःख, दुःखको कुराहरु समेटिएर एउटा [Documentary] बृत्त चित्र स्कुलको [Annual Function] एनुयल फङशन को अवसरमा माघ २२ मा [Shutting] सुटिङ छायाङकन गरिने भएको छ । त्यस्तै गरी स्कुललाई संसार भरी चिनाउनको लागि [Website] वेभसाइट समेत निर्मण गर्ने भएकोले सम्पुर्ण तमू बुद्धीजीवीहरु तथा शुभेच्छुक तमु साथीहरुबाट दुवैवटा कार्यमा समावेश गरिने कुराहरु बारेमा सल्लाह, सुझावको हार्दिक अपेक्ष्या गर्दछु ।

Bhim Gurung
MD & Founder
Chief Teacher Tamu Kyui

Phone:
9857026296 (Personal)
071690192 (School)

Email:
bhimgurung1@yahoo.com (personal)
dmta_2055@yahoo.com (school)

पूर्बी नेपालका शेर्पाहरु यस पर्वलाई “शरब-लोसर” भन्न रुचाउँछन् । यस विषयमा वि सं २०६४ पुष १४ गतेको गोरखापत्र दैनिकीमा प्रा. श्यामसुन्दर शेर्पा लेख्नु हुन्छ- “लोसर शब्द शेर्पा भाषाका ‘लो’ (संवत्सर/वर्ष) तथा ‘सर’ (उदाउनु/पूर्व) भन्ने शब्दहरुबाट संयोजित भएको हुनले यसको अर्थ घाम उदाउने ठाउँको/पूर्वको चार्डपर्व हुन्छ ।”पाठकहरु याद राख्नुस कि शेर्पा भाषामा “लो” ले वर्ष र “सर” ले पूर्व दिशाको अर्थ दिन्छ । अर्थात “लोसर” भनेको पूर्वको चाड अथवा पूर्वमा बस्ने शेर्पाहरुको चाड भन्न खोजिएको हो । प्रा. श्यामसुन्दर शेर्पाले यस पर्वलाई मात्र शेर्पा हरुको चाड हो भनेर दर्शाउनको निम्ति निकै घुमाएर माथिको परिभाषा त दिनु भयो । तर वहाँले यस पर्वबारे दिनु भएको परिभाषाले यस पर्वको मर्म र अर्थलाई कतै पनि छुदैन। वास्तवमा यो पर्व पूर्वमा बसोबास गर्ने शेर्पाहरुको मात्र होइन । पश्चिमी नेपालतिरका गुरुङ,थकाली साथै अन्य भागतिर बसोबास गर्ने तामाङ, जिरेल, हृयोल्मो र लेप्चाहरुको पनि हो । त्यसकारण यस पर्वलाई लोसर (मात्र शेर्पाहरुको पर्व) भनेर परिचय दिन ठीक नहोला । यदि वहाँको भनाईको ध्येय “ल्हो-क्षार” पूर्बी नेपालको मात्र चाड हो भने वहाँलाई थाहा नै हुनु पर्ने हो कि पूर्बीनेपालमा धेरै संख्यामा बसोबास गर्ने किराँती र्राई-लिम्बूहरुले यो चाडलाई खासै महत्व दिंदैनन् । अन्तः वहाँको परिभाषा अनुरुप यो चाड केवल पूर्बी नेपालतिरको चाड हो भन्नुमा कुनै तर्क छैन ।

सोही लेखमा प्रा. श्यामसुन्दर शेर्पा अगाडि लेख्नु हुन्छ- “गुरुङ र तामाङहरुले यस पर्वलाई ल्होक्षार र ल्होसार भनेर “लोसर” शब्दको वास्तविक अर्थलाई नै लोप गराएर अनर्थ लाग्नेगरी विकृत बनाई यो शेर्पा आदिवासीहरुको मौलिक चाड नभई आयात गरिएको चाड हो भनी दर्शाउन खोजेको देखिन्छ ।”प्रा. श्यामसुन्दर शेर्पाको माथिको भनाईले ल्हो-क्षार (नयाँ वर्गको सुरुवात) को अर्थ नै हराएको छ । वहाँको भनाई अनुसार लोसर अर्थात् “शेर्पाहरुको नयाँ वर्ष हो भन्ने अर्थ हुन्छ । तर वास्तवमा “ल्हो-क्षार” भनेको नयाँ वर्गको सुरुवात हो । यदि यो तथ्यलाई मनन गर्ने हो भने ल्होक्षार पर्व वर्ग (ल्हो) मा विश्वास गर्ने सम्पूर्ण जनजातिको साझा पर्व हो ।

हिन्दूशास्त्रहरुमा १२ वटा राशी भए जस्तै गुरुङ लगायतका थुप्रै आदिवासी जनजातिहरु १२ वटा वर्गहरुलाई मान्दछन् । प्रत्येक बाह्र महिनालाई एउटा वर्ग दिइएको हुन्छ अर्थात् मान्छन् । यसप्रकार बाह्र महिनाहरु बित्ने बित्तिकै नयाँ वर्ग (ल्हो) को सुरुवात हुन्छ । वर्ग फेरिने यस दिनलाई नै वर्ग फेर्ने दिन अथवा “ल्हो-क्षार” भनिन्छ । गुरुङ, तामाङ र थकाली भाषामा ‘ल्हो’ को अर्थ वर्ग र ‘क्षार’ को अर्थ नयाँ हुन्छ अर्थात् नयाँ वर्ग सुरु हुने पर्वलाई नै “ल्होक्षार” को रुपमा मनाउँछौं । त्यसकारण यस पर्वलाई लोसर, लोसार र ल्होसार नभनेर “ल्हो-क्षार” नामकरण गर्न उपयुक्त हुन आउँछ । तर समयक्रमसँगै “ल्हो-क्षार” को उच्चारण बिगरेर “ल्होसार” हुन गएको छ ।

शेर्पा, तामाङ र गुरुङ जस्ता बौद्धधर्मावलम्बीहरुले मनाउने चाड भएकोले यो चाडको बौर्द्धधर्मसित कुनै सम्बन्ध छ झैं लाग्दछ । त्यसमाथि यो चाडलाई चीनदेखि जापान र कोरियासम्म नयाँ वर्षो रुपमा धुमधामले मनाइने भएकोले पनि यस तथ्यलाई झन् बढी बल पुगेको छ । तर यथार्थमा ल्होक्षारको बौर्द्धधर्मसित कुनै सम्बन्ध छैन । हुन त यस प्रकारको किंवदन्तीहरु पनि प्रचलनमा छन् कि बुद्धभगवान्ले संसार त्याग्ने बेलामा सबै जीवजन्तुहरुलाई बोलाएका थिए ती मध्ये १२ वटा जनावरहरु (बाघ, बिरालो, गरुड, र्सप, घोडा, भेडा, बाँदर, चरा, कुकुर, मृग, मुसा र गाई) भगवान् बुद्धलाई अन्तिम बिदाई गर्न आईपुगे । तिनै १२ वटा जनावरहरुलाई यी बाह्रवटा वर्गको परिचय प्रदान गरियो । तर यो एउटा जनविश्वास मात्र हो । बुद्ध भगवान्को यस संसारमा पदार्पण हुनअघि नै प्रकृतिपूजक जनजातिहरु बर्ग (ल्हो) हेर्ने गर्थे । उनले समयलाई विभिन्न १२ वटा वर्गमा विभाजन गरेका थिए । १२ वटा वर्ग (ल्हो) ले क्यालेण्डर अथवा पात्रोको काम दिन्थ्यो ।

यस दिन गुरुङहरु नयाँ पहिरानमा सजिएर मीठो खानपान गर्दछन् । थुप्रै ठाउँतिरका गुरुङहरु विशेष कुलपूजा गर्छन् । गुरुङजातिको संस्कृतिमा कुलपूजाको ठूलो महत्व छ । एकै खलकका दाजुभाई मिलेर एकै ठाउँमा कुलपूजा गर्छन् । यस प्रकार कुलपूजाले दाजुभाई बीच भ्रातृत्वको भावना जगाउन मदत गर्छ । प्रायः कुलपूजामा कुखुराको भाले चढाउने गर्दछन् । कुलपूजामा अरु कुलका मानिसलाई सामेल गर्दैनन् । कुलपूजाको पुजारी आफ्नै कुलको हुनु पर्दछ । आफ्नो परम्परा अनुसार कुलपूजा कसैले घरभित्र र कसैले बाहिर ओडार, रुखमुनि र नदीको किनारतिर गर्छन् । यसले पनि बोध हुन्छ कि गुरुङहरु प्रकृतिपूजक हुन् । यस दिन घरको मान्यजनबाट बेसार पानीमा भिजाएको काँचो धागो केटाहरुले नौ सरा नौ गाँठो र केटीहरुले सात सरा, सात गाँठो बाँधेर आशिर्वाद प्राप्त गर्छन् । हुन त बेसार पानीमा भिजाएको धागो त अन्य पूजाआजाको मौकामा पनि लगाइने गर्छन् । यसो गर्नले रोग-व्याधी, भूतप्रेत-शत्रुले छुन सक्दैन भन्ने जनविश्वास गुरुङहरुमा रहेको छ । यसले हरेक पाइलामा सफलता पनि प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने मान्यता पौराणिक काल देखि नै रहिआएको छ । अचेल त ठाउँ-ठाउँमा अन्य थुप्रै कार्यक्रमहरु हुने गरेका छन् ।

ल्हो (वर्ग) हेर्ने चलनले गुरुङ समाजमा निकै ठूलो महत्व राख्दछ । उमेरको गणना गर्ने विधिदेखि लिएर कुनै मानिसको ग्रहदशा र शुभ-अशुभ सबै ल्हो (वर्ग) कै आधारमा तय गरिन्छ । विशेष विवाहको छिनोफानो हुन अघि कुन वर्गको केटाले कुन वर्गको केटीसित विवाह गर्न उचित हुन्छ भनेर निर्धारण गर्ने गरिन्छ । जस्तो कि बाघ वर्गसँग गाई, भेडा र बाँदर आदि वर्गले आपसमा विवाह नगर्नु भन्छन् । मुसा र बिरालो वर्गहरु बीच पनि वैवाहिक सम्बन्ध स्थापित नगर्नु नै उचित हुन्छ भन्छन् । यसप्रकार अन्य थुप्रै धार्मिक तथा सामाजिक क्रियाकलापहरुमा (ल्हो) वर्गको ज्ञान अति आवश्यक छ ।

नेपालमा तीन प्रकारका ल्होक्षार प्रचलनमा छन् । गुरुङ्हरु पौषशुक्ल प्रतिपदाका दिन “तोला ल्होक्षार” मनाउँछन् । यस बेला पृथ्वीले सुर्यलाई परिक्रमा गर्ने क्रममा सुर्य पृथ्वीको दक्षिण सीमानामा पुगेर उत्तरतिर फर्किन्छ । जस कारण वर्ष भरिको सबैभन्दा लामो रात पुष १४ गतेको रात हुन जान्छ । गुरुङहरुले १५ पुष देखि नयाँ ल्होको स्वागत गर्दै १५ पुषमा ल्होक्षार मनाउने चलन सान्दर्भिक हुन आउँछ । यसले ज्ञात हुन्छ कि गुरुङ समुदायले हचुवाको भरमा १५ पुषको दिन ल्होक्षार मनाउने गरेका छैनन् । समय-चक्रको परिवर्तनमा पुष १५ को विशेष महत्व छ । दोस्रो प्रकारको ल्होक्षारलाई “सोनम ल्होक्षार” भन्छन् । सोनमको अर्थ तिब्बती भाषामा ‘पवित्र’ हुन्छ । यस ल्होक्षारलाई नेपालमा तामाङ समुदायले धुमधामका साथ माघ शुक्लप्रतिपदाको दिनमा मान्छन् । यो ल्होक्षार विशेष किसानहरुको ल्होक्षार भनेर मनाइने गरेका छन् । किनभने माघ महिनाभरि कृषिजन्य क्रियाकलापहरु सुरु हुने समय हो । र, किसानहरु यस पर्वलाई बालीनाली राम्रो होस भन्ने शुभेच्छाका साथ पूजाआजागरी मनाउँछन् । तेस्रो प्रकारको ल्होक्षारलाई ‘ग्याल्पो “ल्होक्षार” भनिन्छ । नेपालका शेर्पा समुदायले यस ल्होक्षारलाई फाल्गुन शुक्लप्रतिपदाको दिन मनाउने गरेका छन् । तिब्बती भाषामा ‘ग्याल्पो’ शब्दको अर्थ ‘राजा’ हुन्छ । त्यसकारण यस ल्होक्षारलाई राजाहरुको ल्होक्षार पनि भन्दछन् ।

यस प्रकार नेपालमा विभिन्न प्रकारका “ल्होक्षार” विभिन्न जातजातिले विभिन्न समयमा मनाउँदै आएका छन् । यिनको आफ्नै विशेष धार्मिक, समाजिक र साँस्कृतिक महत्व छन् । तर गुरुङहरुले पुष १५ को दिन मान्ने “ल्होक्षार” कुनै किसान समुदायले मात्र मनाउने अथवा राजकीय वर्गले मात्र मान्ने ल्होक्षार होइन । यो सबै तहका गुरुङले हर्षोल्लासका साथ मनाइने चाड हो जसले नयाँ (ल्हो) वर्गको सुरुवातको संकेत दिन्छ । वर्ग फेरिने यस दिनलाई नै वर्ग फेर्ने दिन अथवा “ल्हो-क्षार” भनिन्छ । यसको आफ्नै विशिष्ट महत्व छ । यस दिन गुरुङहरुले आ-आफ्ना पुर्खापूर्वजलाई स्मरणगरी आशिर्वाद थापेर नयाँ ल्होको साथ जीवनको बाटोमा अघि बढ्छन् । यो नै गुरुङहरुको मौलिक संस्कार र संस्कृति पनि हो । साँस्कृतिक पुनरजागरणको यस बेला हर प्रकारले पछाडि परेका गुरुङहरुले आफ्नो पहिचान र अस्तित्वको खोजी गर्न आफ्नो मौलिक चार्डपर्वको संरक्षण आवश्यक भएर आएको छ । र सबै भन्दा महत्वपूर्ण कुरो त के भने सक्दो यस पर्वलाई “ल्हो-क्षार” भन्नु नै उपयुक्त हुन आउँछ । हुनत समयसँगै यसको उच्चारणमा पनि थुप्रै खालका परिवर्तनहरु (लोसर, लोसार, ल्होसार) आए तर पनि यो पर्वको सही अर्थ दिने शब्द त “ल्हो-क्षार” नै हो । तपाइँहरुलाई कस्तो लाग्छ ?

चन्द्र गुरुङ, काठमाण्डौं, नेपाल
chandugurung@yahoo.com

यस प्रकारको प्रतियोगिता हरेक साल हुदै आएको र जसमा नेपाली टिमले हरेक साल उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्दै आएको छ । यो उनिहरुको तेश्रो सफल्ता हो । विदेशमा रहेर पनि नेपालीहरुले आफ्नो देशको नाम र कृतिमानलाई उच्च स्थानमा फहराउन पछि परेका छैनन् भन्ने सत्यता यो एउटा उदाहरण बनेको छ ।

युब राज गुरुङ
साउदी अरब, हाराध